Yazınızı gönderin yayınlayalım.

Basmacı Hareketi [Orta Asya'da İstiklal Mücadelesi]

Pin It
20. Yüzyılın başlarında tüm Orta Asya topluluklarında başlayan hareketler Soyvetler tarafından tıpkı domino taşları gibi yıkılmaya çalışıldı, ancak bu Türkistan'daki bağımsızlık ateşini söndüremedi. Basmacı Hareketi adı verilen bu bağımsızlık hareketi önderliğini 1918 yazına kadar Ergaş Korbaşı yapar. Sonrasında Mir Muhammed Beg Hacı Koşakoğlu denetiminde sekiz bölge komutanlığı kurularak örgüt genişletilmeye çalışılır. 

İstiklal mücadelesini yöneten Basmacılar, Kasım 1919’a kadar Fergana’nın büyük bir kısmını denetim altına alırlar.

1921-1924  Türkistan bayrağı,
Ayrıca Basmacı Hareketi'nin de bayrağıdır..
Sovyet yöneticileri, bunun karşısında önce beş kişilik bir başkaldırı komisyonu, sonrasında üç kişilik Fergana Cephesini kurarak, Basmacıları bastıracak önlemler almaya çalışır. Bu komisyonlar ve Kızıl Ordu başarısız olunca Fergana’da askeri yönetim oluşturulur. Bu bölgeden sonra Buhara ve Hive’de hızla yayılan Basmacılık Hareketi’ni, Ruslar, eskiden olduğu gibi kısa sürede bastıracaklarını sanar. Ancak, karşıtına daha da kitlesel duruma dönüştüğü gibi Buhara ve Harezm üzerine gönderilen Sovyet birlikleri de başarısız olur. 

Cüneyd Han ve diğerlerinin Harezm’de başladığı silahlı mücadeleleri bütün hızıyla sürer. Buhara’nın da dahil olduğu bu üç merkezde gelişen başkaldırı, Sovyetlerin Türkistan’da varlığını tehlikeye sokar. Bunun üzerine Sovyetler 3 Eylül 1919’da Türkistan Cephesi’ni açar. Cephe komutanlığına Frunze atanır. Frunze, 22 Şubat 1920’de Taşkent’e gelerek Ulusal başkaldırıyı bastıracak tasarımlar yapmaya başlar. 

Öte yandan yeterli sayıda silah olmayışı Türkistan halklarının işlerini zorlaştırır, Kızıl Ordu karşısında ağır kayıplar verilir. Yetki eksikliğini gidermek üzere Fergana’da 24 Eylül 1919’da Mehmed Emin Beğ başkanlığında Fergana Hükümeti'ni kurulduysa da 7 Mart 1920’de Sovyetlere  teslim olmak zorunda kaldı. Yerine geçen Şir Muhammed Beg de Sovyetlere boyun eğmedi, 3 Mayıs 1920’de geçici  bir Türkistan hükümeti kurularak komşu devletlerle münasebet  kurmaya çalışıldı.

Türkistan Basmacılık mücadelesi Enver Paşa’nın Buhara’ya gelmesiyle daha etkili bir hal almıştır. 1920’de Bakü’de Doğu Halkları Kongresi toplandı.  Enver Paşa da beraberindekilerle birlikte bu kongreye katıldı.  Kongre sonunda Enver Paşa Eylül 1921’de Buhara’ya  doğru yola çıktı.

Harekete katılışı tüm halk tarafından sevinçle karşılanan Enver Paşa, Buhara’da bir ümit kaynağı oldu. Enver Paşa  Türkistan’a geldiğinde Basmacı mücadelesinin merkezi  Buhara’ya taşınmıştı, Buhara’daki basmacı kuvvetlerinin  büyük bölümü de Doğu Buhara’daydı. Enver Paşa doğu Buhara’da bulunan basmacı  kuvvetlerinin başı olan Lakaylı İbrahim’le görüşmek istedi  ancak Lakaylı İbrahim tarafından ajan olduğu gerekçesiyle  esir alındı. Yaklaşık iki ay esir kalan Enver Paşa, Afgan  Kralı Amanullah Han’ın Alim Han’a, paşanın bırakılması  konusunda bir mektup yazmasıyla serbest kaldı. Enver Paşa  esir olduğu süre boyunca boş durmayarak direniş planları  yapmıştı. Enver Paşa serbest kalınca topladığı bütün kuvvetlerle, 28  Ocak 1922’ de Duşanbe’ye saldırdı. Enver Paşa’nın bir avuç  asker ile Ruslara karşı durması ve Rusları bozguna uğratması  Türkistan Türklerinin bağımsızlık ümidini arttırdı. Bu olaylar  sırasında Enver Paşa’nın kuvvetlerine katılımlar oldu. Enver  Paşa’nın bu başarıları Rusların kızgınlığının ve nefretinin  iyice artmasına sebep oldu. Bu sebeple Ruslar 20 Temmuz  1922’ de bugün Tacikistan topraklarında yer alan Belcivan’a  saldırdılar ve burayı işgal ettiler. O sıralarda Enver Paşa da  Kurban bayramını geçirmek maksadıyla Belcivan’a yakın mesafede olan Obdora köyünde bulunmaktaydı. 

4 Temmuz günü Ruslar bu köye saldırdılar. Enver Paşa  kuvvetleriyle beraber karşı saldırıya geçti. Çatışmaya devam  edemeyeceklerini anlayan Rus askerleri geri çekilmeye  başladı fakat arka sıralarda konuşlandırılan Rus makinelileri  ateşe başladı. Bu ateş sonucu Enver Paşa’ya da kurşunlar  isabet etti. Neticede 4 Ağustosta Enver paşa şehit düşmüştür.Enver Paşa’nın ölümüyle basmacı mücadelesi sona  ermemiştir fakat genel olarak Rus kuvvetlerinin lehinde  sonuçlar ortaya çıkmıştır. Ruslar tarafından yakalanan  Basmacı mensupları ya öldürülmüş ya da hapse atılmıştır.  Basmacı mücadelesi 1935’li yıllara değin sürmüştür.  1935 yılında bu harekete Ruslar tarafından kesin olarak  son verilmiştir.

--------------------------------
Ünlü Türkolog Zeki Velidi Togan, Başkurt doğumlu olup Basmacı Hareketi'nde aktif olarak yer almıştır.

--------------------------------
Konu ile ilgili makaleler;
Türkistan Mücadelesi ve Basmacılar
Basmacılar
Buhara Cumhuriyeti ve Basmacılık Hakkında İki Rapor
Enver Paşa ve Basmacılık


Bu sayfaya link ver !

0 yorum:

Bu sayfada bir iz bırakın, yorum yapın !